ช่วงเวลาจัดงาน: เดือนหก (ราวเดือนพฤษภาคมของทุกปี) ก่อนเริ่มต้นฤดูทำนา

“ประเพณีบุญบั้งไฟ” เป็นหนึ่งในประเพณีฮีตสิบสองคลองสิบสี่อันยิ่งใหญ่และมีชื่อเสียงที่สุดของชาวอีสานและสปป.ลาว คำว่า "บุญบั้งไฟ" เกิดจากการรวมคำว่า "บุญ" (การทำบุญฉลอง) และ "บั้งไฟ" (กระบอกไม้ไผ่บรรจุดินปืนสำหรับจุดขึ้นฟ้า) ประเพณีนี้จัดขึ้นเพื่อบูชาสิ่งศักดิ์สิทธิ์และเป็นการส่งสัญญาณเตือนเทพเจ้าว่าฤดูกาลแห่งการเพาะปลูกได้เวียนมาถึงแล้ว ทั่วทั้งภูมิภาคโดยเฉพาะจังหวัดยโสธรและร้อยเอ็ดจะคลาคล่ำไปด้วยผู้คน แสงสี และเสียงโห่ร้องต้อนรับหน้าฝนอย่างครึกครื้น

รากเหง้าและตำนานแห่ง "พญาแถน"

ตามความเชื่อและนิทานพื้นบ้านของชาวอีสานเรื่อง "พญาคันคาก" (พญาคางคก) และ "ผาแดงนางไอ่" กล่าวว่า บนสรวงสวรรค์มีเทพเจ้าผู้เป็นใหญ่ประหนี่งราชาแห่งเทพนามว่า "พญาแถน" ผู้มีหน้าที่ควบคุมสภาพอากาศและดลบันดาลให้ฝนตกต้องตามฤดูกาล

ชาวอีสานเชื่อว่าพญาแถนทรงโปรดปรานความรื่นเริงและการบูชาด้วยไฟ ดังนั้น ก่อนที่จะลงมือปักดำทำนา ชาวบ้านจึงต้องร่วมกันสร้าง "บั้งไฟ" เพื่อจุดขึ้นไปบนท้องฟ้า เปรียบเสมือนการส่งสาส์นเสด็จไปแจ้งเตือนและขอขมาต่อพญาแถน ให้พระองค์ทรงเมตตาประทานความอุดมสมบูรณ์ ตกฝนลงมาให้เกษตรกรได้มีน้ำท่าในการทำมาหากิน และหากปีใดชุมชนไม่ได้จัดงานบุญบั้งไฟ ก็เชื่อว่าจะเกิดภัยแล้งหรือโรคร้ายแก่สัตว์เลี้ยงในหมู่บ้าน

สีสัน ความสนุกสนาน และพิธีกรรมในงาน

งานบุญบั้งไฟมักใช้เวลาจัดงานประมาณ 2-3 วัน โดยบรรยากาศจะอบอวลไปด้วยความสนุกสุดเหวี่ยงและแฝงไว้ด้วยวัฒนธรรมพื้นบ้านที่เข้มข้น:

1. วันโฮม (วันรวมบั้งไฟ)

เป็นวันที่ชาวบ้านจากคุ้มต่างๆ จะนำบั้งไฟที่ช่วยกันสร้างและตกแต่งอย่างสวยงามตระการตาด้วยลายกนก ลายไทยสีทอง และรูปหัวพญานาคพ่นน้ำ มารวมกันเพื่อจัดขบวนแห่ รอบๆ เมืองจะมีการประกวดขบวนรำเซิ้งบั้งไฟ ชาวบ้านจะแต่งกายด้วยผ้าพื้นเมือง รำเซิ้งตามจังหวะกลองยาวที่สนุกสนาน และมีการละเล่นขบขันเสียดสีสังคม เช่น การแต่งกายล้อเลียน หรือการละเล่นโคลนอย่างอิสระ

2. วันจุดบั้งไฟ (วันจุดฉลอง)

ถือเป็นวันไฮไลต์เด็ดที่ทุกคนตั้งตารอคอย ชาวบ้านจะย้ายไปรวมตัวกันที่ทุ่งนาหรือลานกว้างที่มีการตั้ง "นั่งร้าน" หรือฐานจุดบั้งไฟขนาดใหญ่ บั้งไฟแต่ละบั้ง (เช่น บั้งไฟกิโล บั้งไฟหมื่น บั้งไฟแสน) จะถูกลำเลียงขึ้นสู่ฐานและจุดชนวนพุ่งทะยานขึ้นสู่ก้อนเมฆท่ามกลางเสียงลุ้นระทึก

• การเสี่ยงทายและความสนุก: ทิศทางและความสูงของบั้งไฟที่พุ่งขึ้นฟ้าจะถูกนำมาใช้เสี่ยงทายสภาพภูมิอากาศ หากบั้งไฟขึ้นสูงและแตกดับงดงาม แปลว่าปีนั้นฝนดีข้าวกล้าสมบูรณ์ แต่หากบั้งไฟบั้งใดเกิดระเบิดคาฐานหรือไม่ยอมขึ้น (เรียกว่า บั้งไฟซุก) คนทำบั้งไฟและหัวหน้าคุมงานจะถูกเพื่อนๆ จับโยนลงตมหลุมโคลนเพื่อเป็นการลงโทษอย่างสนุกสนาน

คุณค่าทางสังคม: ประเพณีบุญบั้งไฟไม่ได้เป็นเพียงแค่เรื่องของความเชื่อและสรวงสวรรค์ แต่เป็นเครื่องมือหล่อหลอม "ความสามัคคีและจิตวิญญาณของชุมชน" เพราะการสร้างบั้งไฟขนาดใหญ่และการจัดขบวนรำเซิ้งต้องอาศัยแรงกาย แรงใจ และความร่วมมือร่วมใจของคนทุกเพศทุกวัยในหมู่บ้าน อีกทั้งยังเป็นช่วงเวลาผ่อนคลายความเครียด มอบรอยยิ้ม และเติมพลังใจให้แก่ชาวนาพร้อมที่จะสู้ศึกเกษตรกรรมในฤดูกาลใหม่ที่กำลังจะมาถึง