หากจะเอ่ยถึงวรรณคดีที่ได้รับยกย่องจากวรรณคดีสโมสรในสมัยรัชกาลที่ 6 ว่าเป็น "ยอดแห่งบทละครรำ" และเป็นหนึ่งในสี่ "วรรณคดีศรีรัตนโกสินทร์" คงหนีไม่พ้นเรื่อง "อิเหนา" วรรณคดีเรื่องนี้ไม่ได้มีเพียงเนื้อหาที่สนุกสนาน แต่ยังโดดเด่นด้วยท่วงท่านาฏศิลป์ที่งดงาม บทประพันธ์ที่สละสลวย และภาพสะท้อนทางสังคมวัฒนธรรมที่ลึกซึ้ง

ที่มาและจินตนาการข้ามพรมแดน

อิเหนามีที่มาจากพงศาวดารชวา (อินโดนีเซีย) เรื่อง "ตำนานเจ้าชายปันหยี" (Prince Panji) ที่สุนทรภู่ได้นำมาปรุงแต่งใหม่ในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น (คาดว่าประพันธ์ขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 2-3) โดยผสมผสานจินตนาการแบบไทยเข้ากับกลิ่นอายของวัฒนธรรมชวาอย่างลงตัว ทำให้เกิดโลกแฟนตาซีที่มีทั้งเมือง Dahai, Singasari, และตัวละครที่มีชื่อเรียกเป็นเอกลักษณ์

เรื่องย่อ: ปมรักสามเส้าและการห้ำหั่นทางศึก

เรื่องราวเริ่มต้นขึ้นในเมืองดาหา เล่าถึงชะตาชีวิตของ อิเหนา (หรือ ระเด่นมนตรี) เจ้าชายผู้รูปงามแห่งเมืองสิงหัดส่าหรี ที่ต้องเดินทางไปร่วมพระราชพิธีถวายเพลิงพระศพของพระอัยกีที่เมืองดาหา ที่นั่นเขาได้พบกับ นางบุษบา (หรือ ระเด่นบุษบา) พระธิดาเมืองดาหา และเกิดความหลงใหลในทันที

ทว่า ความรักของอิเหนาต้องเผชิญกับอุปสรรคเมื่อ จรกา (หรือ เจ้าเมืองดาหา) ผู้มั่งคั่งแต่รูปชั่ว ก็หลงรักนางบุษบาเช่นกัน และใช้ความรวยเป็นเครื่องมือในการแก่งแย่ง การแก่งแย่งนี้ก้าวล่วงไปสู่สงครามระหว่างเมือง เมื่อจรกาชักชวนเจ้าเมืองต่างๆ มาร่วมรบเพื่อชิงตัวนางบุษบา

อิเหนาจึงต้องออกติดตามเพื่อชิงตัวนางกลับคืนมา สงครามที่ยิ่งใหญ่และยาวนานระหว่างฝ่ายมนุษย์และวานร กับฝ่ายยักษ์จึงบังเกิดขึ้น ท่ามกลางการต่อสู้ที่เต็มไปด้วยปาฏิหาริย์ เวทมนตร์ และกลอุบายทางศึก จนสุดท้ายธรรมะย่อมชนะอธรรม