ย้อนกลับไปเมื่อวันที่ 25 กุมภาพันธ์ พุทธศักราช 2525 ถือเป็นวันประวัติศาสตร์ที่สำคัญยิ่งของพี่น้องชาวจังหวัดพิษณุโลกและพสกนิกรในพื้นที่ลุ่มน้ำน่าน เมื่อพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร (รัชกาลที่ 9) เสด็จพระราชดำเนินพร้อมด้วย สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงประกอบพิธีเปิด “เขื่อนนเรศวร” ณ ตำบลพรหมพิราม อำเภอพรหมพิราม จังหวัดพิษณุโลก

จาก “ทุ่งรกร้าง” สู่ “ทุ่งเกษตรกรรม”

ในอดีต พื้นที่บริเวณ “ทุ่งสาน” และพื้นที่โดยรอบในเขตอำเภอพรหมพิราม จังหวัดพิษณุโลก ประสบปัญหาซ้ำซากเกี่ยวกับทรัพยากรน้ำ ในฤดูฝนมักเกิดน้ำท่วมขังเป็นบริเวณกว้างจนพืชผลเสียหาย ขณะที่ในฤดูแล้งกลับแห้งแล้งจนไม่สามารถทำการเกษตรได้ ราษฎรมีความเป็นอยู่ที่ยากลำบาก

ด้วยพระเนตรที่กว้างไกลและพระอัจฉริยภาพด้านวิศวกรรมชลประทาน พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ได้พระราชทานแนวพระราชดำริในการแก้ไขปัญหาอย่างเป็นระบบ ผ่านโครงการพัฒนาลุ่มน้ำน่านตอนล่าง หรือที่รู้จักกันในชื่อ “โครงการเจ้าพระยาใหญ่” โดยมีเขื่อนนเรศวรเป็นหัวใจสำคัญ

เขื่อนนเรศวร: ปราการกั้นน้ำเพื่อชีวิต

เขื่อนนเรศวรเป็นเขื่อนทดน้ำขนาดใหญ่ (Diversion Dam) กั้นแม่น้ำน่านที่หล่อเลี้ยงชีวิตคนภาคเหนือตอนล่าง โดยมีภารกิจหลักดังนี้:

• แก้ปัญหาน้ำท่วม: ช่วยควบคุมการระบายน้ำในแม่น้ำน่าน ลดผลกระทบจากอุทกภัยในพื้นที่เกษตรกรรมและบ้านเรือนราษฎร

• การชลประทาน: ส่งน้ำให้แก่พื้นที่โครงการพิษณุโลกฝั่งซ้ายและฝั่งขวา ครอบคลุมพื้นที่กว่า 1.5 แสนไร่ โดยเฉพาะบริเวณ "ทุ่งสาน" ที่ได้รับการปรับปรุงจนกลายเป็นแหล่งปลูกข้าวและพืชเศรษฐกิจที่สำคัญ

• ยกระดับคุณภาพชีวิต: เมื่อมีน้ำที่อุดมสมบูรณ์ ราษฎรสามารถทำการเกษตรได้ตลอดปี มีรายได้ที่มั่นคง และลดการย้ายถิ่นฐานเข้าไปทำงานในเมืองใหญ่

พระมหากรุณาธิคุณที่ยังคงหล่อเลี้ยงแผ่นดิน

จวบจนปัจจุบัน "เขื่อนนเรศวร" ไม่ได้เป็นเพียงโครงสร้างทางวิศวกรรมเท่านั้น แต่คือประจักษ์พยานแห่งพระมหากรุณาธิคุณที่มุ่งหวังให้ราษฎร "พึ่งพาตนเองได้" อย่างยั่งยืน การเสด็จพระราชดำเนินเปิดเขื่อนเมื่อ 44 ปีก่อน (นับถึงปี 2569) จึงเป็นจุดเริ่มต้นของการเปลี่ยนแปลงขนานใหญ่ที่ทำให้ทุ่งสานและจังหวัดพิษณุโลกกลายเป็นอู่ข้าวอู่น้ำที่สำคัญของประเทศไทย

สำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดพิษณุโลก และกรมประชาสัมพันธ์ ขอน้อมรำลึกในพระมหากรุณาธิคุณอันหาที่สุดมิได้ ที่ทรงวางรากฐานการบริหารจัดการน้ำเพื่อปวงชนชาวไทยสืบไป

แหล่งข้อมูลอ้างอิง:

• กรมชลประทาน (Royal Irrigation Department): ประวัติและรายละเอียดโครงการเขื่อนนเรศวร และโครงการส่งน้ำและบำรุงรักษาพิษณุโลก

• สำนักงานคณะกรรมการพิเศษเพื่อประสานงานโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ (สำนักงาน กปร.): ฐานข้อมูลโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริในพื้นที่ลุ่มน้ำน่าน

• จดหมายเหตุพระราชกรณียกิจ: บันทึกการเสด็จพระราชดำเนินในพื้นที่จังหวัดพิษณุโลก พ.ศ. 2525

ขอขอบคุณภาพจาก: รักษ์ราชย์ - Loyalist