ไตรภูมิพระร่วง (หรือชื่อเดิมคือ เตภูมิกถา) คือหนึ่งในวรรณคดีที่ทรงอิทธิพลที่สุดต่อความเชื่อ ความคิด และศิลปวัฒนธรรมของไทยครับ ผลงานชิ้นนี้เปรียบเสมือน "แผนที่จักรวาล" ฉบับพุทธศาสนาที่หล่อหลอมจริยธรรมของคนไทยมานานกว่า 700 ปี

ไตรภูมิพระร่วง: จักรวาลวิทยาและการสอนธรรมผ่านภาพลักษณ์

1. ประวัติความเป็นมา

แต่งขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 1888 โดย พระมหาธรรมราชาที่ 1 (พญาลิไท) แห่งกรุงสุโขทัย พระองค์ทรงรวบรวมคัมภีร์จากพระไตรปิฎกและอรรถกถากว่า 30 คัมภีร์ มาเรียบเรียงเป็นภาษาไทยที่สละสลวย เพื่อใช้สั่งสอนประชาชนและเหล่าข้าราชบริพารให้เกรงกลัวต่อบาปและใฝ่ในบุญกุศล

2. โครงสร้างของ "ไตรภูมิ" (โลกทั้งสาม)

คำว่า "ไตรภูมิ" หมายถึง 3 โลก ซึ่งภายในแบ่งออกเป็น 31 ภูมิ (ชั้นของการเวียนว่ายตายเกิด) ตามระดับของจิตและกรรม ดังนี้ครับ:

• กามภูมิ (11 ชั้น): โลกของผู้ที่ยังข้องอยู่ในกามคุณ (รูป รส กลิ่น เสียง สัมผัส) ประกอบด้วย:

  • อบายภูมิ 4: นรก, เปรต, อสุรกาย, และสัตว์เดรัจฉาน (โลกแห่งความทุกข์)

  • มนุสสภูมิ: โลกมนุษย์

  • ฉกามาพจรสวรรค์: สวรรค์ 6 ชั้น (เช่น ชั้นจาตุมหาราชิกา ไปจนถึงชั้นปรนิมมิตวสวัตดี)

• รูปภูมิ (16 ชั้น): ดินแดนของพรหมที่มีรูป (รูปพรหม) ผู้ที่ได้ฌานสมาบัติ

• อรูปภูมิ (4 ชั้น): ดินแดนของพรหมที่ไม่มีรูป มีแต่จิตอันละเอียดอ่อนที่สุด

3. เนื้อหาที่โดดเด่น

• พรรณนาภาพนรก: มีการบรรยายลักษณะของนรกขุมต่างๆ และบทลงโทษที่สอดคล้องกับกรรมที่ทำอย่างชัดเจน เช่น คนโกหกจะถูกดึงลิ้น คนผิดลูกผิดเมียต้องปีนต้นงิ้ว

• กำเนิดมนุษย์: มีบทที่บรรยายเรื่องการปฏิสนธิและการเจริญเติบโตของทารกในครรภ์มารดาอย่างละเอียด (ซึ่งน่าทึ่งมากในสมัยนั้นที่ยังไม่มีเครื่องมือแพทย์)

• พระจักรพรรดิราช: บรรยายถึงผู้มีบุญญาธิการสูงสุดที่ปกครองโลกด้วยธรรม

4. อิทธิพลต่อสังคมไทย

• ด้านศิลปะ: ภาพจิตรกรรมฝาผนังตามวัดต่างๆ ทั่วประเทศไทย มักวาดภาพจักรวาลตามคติไตรภูมิ (มีเขาพระสุเมรุเป็นแกนกลาง)

• ด้านการเมือง: ใช้เป็นหลักการปกครองที่เรียกว่า "ธรรมราชา" คือพระมหากษัตริย์ต้องตั้งมั่นในทศพิทธราชธรรม

• ด้านจริยธรรม: สร้างความเชื่อเรื่อง "ทำดีได้ดี ทำชั่วได้ชั่ว" ให้หยั่งรากลึกลงในสังคมไทย