"ชุมชนริมน้ำจันทบูร" เป็นชุมชนเก่าแก่ริมแม่น้ำจันทบุรีด้านตะวันตก แต่เดิมรู้จักกันในชื่อว่า “บ้านลุ่ม” ซึ่งเป็นชุมชนเก่าแก่ยาวนานมากกว่า 100 ปี ของชาวจีนและญวน ที่อพยพมาตั้งแต่สมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ปัจจุบันมีการส่งเสริมและพัฒนาริมน้ำจันทบูรให้เป็นแหล่งอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมและแหล่งท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมที่ยังคงอนุรักษ์และสืบสานเอกลักษณ์ต่าง ๆ ไว้ได้เป็นอย่างดี ทั้งรูปแบบอาคารบ้านเรือนเก่า ๆ และวิถีชีวิตที่เป็นเสน่ห์เฉพาะ สิ่งที่น่าสนใจภายในชุมชน ได้แก่ บ้านหลวงราชไมตรี บ้านไม้ที่มีอายุเก่าแก่กว่า 150 ปี ภายในเก็บรวบรวมเรื่องราวประวัติศาสตร์หลวงราชไมตรี ผู้สร้างคุณูปการให้กับชาวจันทบุรีไว้มากมาย โดยยังคงรักษาสถาปัตยกรรมโบราณเอาไว้ ร้านไอศกรีมตราจรวด โรงงานผลิตไอศกรีมด้วยเครื่องจักรแห่งแรกของจังหวัดจันทบุรี บ้านโภคบาล เป็นบ้านไม้ตะเคียนทั้งหลัง ลักษณะสถาปัตยกรรมแบบผสม แบ่งเป็น 3 เรือน สภาพบ้านปัจจุบันส่วนใหญ่ยังคงอยู่ในลักษณะเดิม มีการเปลี่ยนแปลงปรับปรุงเป็นบางส่วน ศูนย์เรียนรู้ประจำชุมชนริมน้ำจันทบูร บ้านเลขที่ 69 เริ่มขึ้นในปี พ.ศ.2553 เกิดจากการรวมกลุ่มเพื่ออนุรักษ์สถาปัตยกรรมในชุมชนโบราณ ซึ่งแต่เดิมเป็นบ้านของขุนอนุสรสมบัติ ลักษณะเป็นบ้านครึ่งตึกครึ่งไม้ขนาดสองชั้น มีอายุเก่าแก่กว่า 100 ปี และเป็นที่รวบรวมเรื่องราว ภาพถ่ายในอดีตและในปัจจุบันที่บอกเล่าเรื่องราววิถีชีวิตคนในชุมชนริมน้ำจันทบูร บ้านบุณยัษฐิติ อาคารเก่าทรงเก๋งจีนที่มีอายุมากกว่า 150 ปี ตั้งอยู่ในชุมชนริมน้ำจันทบูรมากไปด้วยคุณค่าทางประวัติศาสตร์ แบ่งออกเป็น 2 ส่วน คือ ส่วนอาคารเก๋งจีนด้านหน้ากับเรือนไม้ริมน้ำด้านหลัง โดยอาคารเก๋งจีนด้านหน้าเป็นนิทรรศการจัดแสดงทั้ง 3 ชั้น ชั้นแรก บอกเล่าการบูรณะอาคารหลังนี้ ชั้นที่สอง กล่าวถึงประวัติบ้านบุณยัษฐิติ ชั้นสาม ผ่านบันไดชันอย่างโบราณ จะพบกาลานุกรมจันทบุรีที่บอกเล่าประวัติศาสตร์ของเมืองจันท์ตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์จนปัจจุบัน ถัดจากเก๋งจีนเป็นเรือนไม้ริมน้ำ ระหว่างกลางคือลานโล่งกว้างรับแสงแดด อันเป็นพื้นที่ซักล้างและทำอาหารของชาวจีนในอดีต ท่าแม่ผ่อง ท่าน้ำที่อยู่ในชุมชนแม่น้ำจันทบูร เป็นท่าเรือแจวรับส่งคนข้ามฟากแม่น้ำ

ชุมชนริมน้ำจันทบูรเป็นการเรียกรวม 3 ชุมชน คือ ชุมชนท่าหลวง ชุมชนตลาดกลาง และชุมชนตลาดล่าง ย่านนี้มีความสำคัญทางประวัติศาสตร์มานาน ในสมัยรัชกาลที่ 5 (พ.ศ. 2442) เมืองจันทบูร ได้รับการจัดตั้งเป็นมณฑลจันทบูร และย่านท่าหลวงเป็นที่ตั้งของอำเภอท่าหลวง สมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชการที่ 5 เสด็จประพาสเมืองจันทบุรีหลายครั้ง ครั้งสำคัญ คือ พ.ศ. 2419 และ พ.ศ. 2450 แต่ละครั้งมีการสร้างท่าน้ำรับเสด็จประดับธงและประทีปโคมไฟอย่างงดงาม ริมน้ำจันทบูรจึงเป็นที่ตั้งถิ่นฐานชุมชนที่มีความเจริญรุ่งเรืองเรื่อยมานับจากอดีตจนถึงปัจจุบัน

สำหรับจุดเริ่มต้นของการท่องเที่ยว สำหรับใครที่ใช้รถส่วนตัวสามารถไปจอดรถไว้ที่วัดจันทาราม ที่ตั้งอยู่ฝั่งตรงข้าม จากนั้นข้ามถนนมาที่ ชุมชนริมน้ำจันทบูร ตั้งอยู่ในซอยเล็กๆ ที่ขนาบข้างด้วยตึกเก่าทั้งสองฝั่ง บ้านและอาคารบางหลังยังคงเป็นที่อยู่อาศัยของคนในชุมชน บางหลังก็นำมาปรับปรุงใหม่ให้กลายเป็นร้านขายของที่ระลึก ร้านกาแฟ และร้านอาหาร และบางอาคารก็นำมารีโนเวทเป็นที่พัก โดยยังคงความเก่าแก่ของรูปแบบเดิมไว้ ผู้คนที่เดินสัญจรไปมาบนถนนสุขาภิบาลสามารถพบเห็นศิลปะประกอบสถาปัตยกรรม สิ่งก่อสร้างได้ ตลอดสองฝั่งถนน ทั้งลวดลายการแกะสลักแบบฝรั่ง แบบจีน แบบไทย และแบบผสมผสาน เช่น ระบายชายคาไม้ฉลุแบบขนมปังขิง ช่องลมไม้ฉลุลายเถาดอกไม้ ราวระเบียงเหล็กหล่อลวดลายสวยงาม ระบายชายคาสังกะสีฉลุลายไทยใหญ่ ลูกกรงหน้าต่างไม้ฉลุลายจีน นอกจากเสน่ห์ความงดงามของสถาปัตยกรรมแล้ว ริมน้ำจันทบูรยังอบอวลด้วยมนต์เสน่ห์ของวิถีชีวิต ชุมชนที่เรียบง่ายสงบสุขและมิตรไมตรี สองฝั่งถนนมีร้านรวงจำหน่ายสินค้าพื้นเมือง ของฝาก ของที่ระลึกรวมทั้งอาหารคาวหวาน สูตรโบราณดั้งเดิมให้ผู้มาเยือนได้ลิ้มลอง

เรียนรู้เกี่ยวกับชุมชมได้ที่ ศูนย์การเรียนรู้ชุมชนริมน้ำจันทบูร